Lọ hoa, mâm bồng, ống hương: bày quanh bát hương sao cho cân và dễ dùng
Các bài trước trong mục này đã nói chọn và đặt bát hương, bộ đồ thờ tối thiểu, đo kích thước trước khi mua. Bài này đi vào chuyện bày: khi đã có bát hương ở giữa, các món xung quanh như lọ hoa, mâm bồng, ống hương, chén nước, đèn nên có cỡ thế nào và đặt ở đâu để bàn thờ trông cân, và quan trọng hơn, thắp hương không bị vướng.
Cách bày cụ thể mỗi vùng mỗi nhà có khác. Bài này nói những nguyên tắc chung mà hầu hết các nếp đều dùng được.
Bát hương là mốc, mọi món khác so với nó
Trên bàn thờ, bát hương ở trung tâm và thường là điểm cao nhất của hàng phía trước khi có chân nhang. Các món khác chọn cỡ theo nó:
- Lọ hoa không nên cao hơn hẳn bát hương tới mức che khuất, nhưng cũng không thấp lọt thỏm. Lọ cao quá còn có nguy cơ đổ khi cắm hoa cành dài.
- Mâm bồng (đĩa có chân để bày quả) cân với lọ hoa ở phía bên kia, hoặc đặt phía trước tuỳ nếp.
- Đèn, chân nến thường đặt hai bên, ngang hoặc hơi lùi so với bát hương.
- Chén nước nhỏ, đặt phía trước, không chắn đường cắm hương.
Mua cả bộ cùng chất liệu, cùng hoa văn thì dễ cân hơn. Mua lẻ dần thì mang bát hương theo khi đi mua, hoặc ít nhất mang số đo của nó.
Thứ tự trước sau
Nhiều nếp nhà bày theo nguyên tắc: đồ cao, đồ thờ cố định ở phía sau (ảnh thờ, bài vị, đèn lớn); bát hương ở giữa; đồ cúng thay đổi hằng ngày ở phía trước (chén nước, đĩa quả nhỏ, hoa). Cách bày này có lý do thực tế: đồ hay thay nằm gần tay, không phải với qua bát hương đang cháy.
Còn chuyện “hoa bên đông, quả bên tây” (đông bình tây quả) là nếp phổ biến ở nhiều nơi; nhà nào theo nếp khác cứ giữ nếp nhà mình.
🔴 Chừa đường tay thắp hương
Đây là phần quan trọng nhất. Bàn thờ bày đẹp nhưng người thắp hương phải thò tay qua lọ hoa, qua ngọn nến, qua mâm quả mới cắm được hương là bàn thờ có rủi ro mỗi ngày:
- Tay áo, ống tay rộng quệt vào ngọn nến, đầu hương đang cháy.
- Lọ hoa, chén nước bị gạt đổ, nước tràn vào chân đèn điện.
- Người lớn tuổi phải với xa, mất thăng bằng.
Cách làm: đứng ở chỗ hay đứng thắp hương, đưa tay thẳng tới bát hương. Trên đường tay đó không có món nào cao hơn cổ tay và không có ngọn lửa nào. Nến, đèn dầu đặt hai bên, lùi ra khỏi đường tay.
Ống hương và hộp đựng hương
Ống hương để cắm hương chưa thắp, tiện lấy. Nhưng hương là vật dễ cháy:
- Đặt ống hương xa ngọn nến, xa bát hương đang cháy, không đặt ngay sau bát hương nơi tàn hương rơi vào.
- Không để bó hương lớn, gói hương còn nguyên ni lông trên bàn thờ.
- Diêm, bật lửa cất trong ngăn kéo hoặc hộp kín, ngoài tầm tay trẻ nhỏ.
Lọ hoa: nước và chỗ đặt
- Lọ hoa có nước là món nặng và dễ đổ nhất trên bàn thờ. Chọn lọ đáy rộng, đặt trên mặt phẳng, không sát mép.
- Hoa cành dài cắm lọ cao: dễ đổ khi gió quạt thổi, khi chạm tay. Cắt cành ngắn bớt.
- Nước tràn lâu ngày làm phồng mặt gỗ công nghiệp, thâm mặt gỗ tự nhiên: lót đĩa hoặc khay dưới lọ.
- Không đặt lọ hoa cạnh ổ cắm, đèn điện trên bàn thờ.
Bài “Hoa và quả trên bàn thờ ngày thường” trong mục Giữ gìn đồ thờ đã nói chọn hoa, giữ hoa và xử khi héo.
Mâm bồng và đĩa quả
Mâm bồng chân cao trông trang trọng nhưng trọng tâm cao, quả chất nhiều dễ lệch. Chất quả vừa phải, quả nặng ở dưới, không chất cao quá mép. Quả để lâu trên bàn thờ chín nẫu thu hút ruồi, kiến; thay theo nếp nhà và dọn sạch đĩa.
Đèn thờ: điện hay dầu
Nhiều nhà dùng đèn thờ điện cho tiện và an toàn hơn đèn dầu, nến cháy suốt ngày. Đặt đèn điện sao cho dây đi gọn phía sau, ổ cắm không nằm ngay dưới lọ hoa, không có nước có thể tràn vào. Mục Hương khói an toàn có bài riêng về đèn, nến và đồ điện ở khu thờ.
Khi bàn thờ nhỏ mà đồ nhiều
Ở nhà phố chật, căn hộ nhỏ, bàn thờ thường không đủ chỗ cho cả bộ đồ thờ được tặng, được mua dần. Đừng cố chất hết lên. Giữ những món cần thiết theo nếp nhà; những món còn lại cất cẩn thận, dùng vào dịp lễ lớn. Bàn thờ chật kín đồ vừa khó dọn, khó thắp hương, vừa dễ đổ vỡ. Bài “Bộ đồ thờ tối thiểu” trong mục đã liệt kê những món thường được coi là cần trước.
Ngày giỗ, ngày Tết: bày thêm mà không chật
Những ngày có mâm cúng, bàn thờ phải chứa thêm đĩa xôi, mâm cỗ, bánh, rượu. Thay vì chất tất cả lên mặt bàn thờ vốn đã đủ đồ, nhiều nhà kê thêm một bàn thấp phía trước làm chỗ đặt mâm, cúng xong thì dọn. Cách này giữ đường tay thắp hương, đỡ nguy cơ đổ vỡ đồ thờ cố định, và dọn dẹp nhanh hơn. Bàn phụ cũng cần chắc, không đặt sát chân nến.
Bày xong, thử một lần
- Đứng ở chỗ thắp hương, thử đưa tay cắm hương, thử thay chén nước, thử lấy đĩa quả xuống.
- Bật đèn, xem dây điện có chạm nước, chạm nến không.
- Lùi ra xa vài bước nhìn tổng thể: có món nào lấn át bát hương không.
- Điều chỉnh, rồi chụp một tấm ảnh để lần dọn sau bày lại đúng như cũ.
Nói gọn lại
Bát hương là mốc; lọ hoa, mâm bồng, đèn chọn cỡ theo nó và bày cân hai bên. Đồ cố định ở sau, đồ thay hằng ngày ở trước, và trên đường tay thắp hương không có ngọn lửa nào, không có món nào cao hơn cổ tay. Ống hương, diêm, bật lửa xa lửa và xa trẻ nhỏ. Bày ít mà dễ dùng hơn bày đủ mà vướng.