Đặt mâm cúng làm sẵn: hỏi gì khi đặt, kiểm gì khi nhận
Đặt mâm cúng làm sẵn giờ là chuyện bình thường ở phố. Nhà ít người, đi làm cả ngày, bếp nhỏ, mà một mâm đầy đủ thì mất gần trọn buổi sáng. Có hàng nhận làm trọn gói, giao tận cửa, kèm cả khay và chân đế.
Tiện thì rõ rồi. Bài này nói mấy thứ đi kèm mà lúc đặt hay quên hỏi — và một câu người ta hay áy náy mà ít nói ra.
Đặt sẵn có phải là kém thành tâm không
Đây là câu nặng lòng nhất, nên nói trước.
Các nếp nhà không giống nhau ở chỗ này, và không có một câu trả lời chung. Nhưng có một điều đáng để ý: trong phần lớn cách nghĩ đang lưu hành, cái được coi trọng là sự cẩn thận và tôn trọng — sạch sẽ, tươm tất, làm đúng ngày, có mặt đầy đủ — chứ không đo bằng việc món ăn do tay ai nấu.
Cái đáng cân hơn là người trong nhà. Nếu có người thấy nặng lòng vì không tự tay làm, thì đó là chuyện bàn với người ấy, không phải chuyện phân định đúng sai. Nhiều nhà xử bằng cách trung gian: đặt phần nặng công, tự làm một hai món mang ý nghĩa riêng.
Hỏi gì khi đặt
Đặt qua tin nhắn thì hỏi cho hết trong một lần, rồi giữ lại đoạn tin đó:
- Mâm gồm những món gì, bao nhiêu món, cỡ mâm mấy người.
- Đồ mặn hay chay, có món nào nhà mình không dùng không.
- Giờ giao, giao tận cửa hay tự tới lấy.
- Có kèm khay, đĩa, chân đế, bát hương không — và phải trả lại không.
- Có kèm hoa, quả, trầu cau, vàng mã không, hay tính riêng.
- Giá trọn gói bao nhiêu, khoản nào tính thêm.
Vào mùa lễ thì đặt sớm hơn thường lệ, và hỏi thẳng một câu nữa: ngày đó hàng nhận bao nhiêu mâm. Hàng nhận quá sức thì giờ giao trượt, mà giờ giao trượt trong ngày lễ là hỏng cả buổi.
Phần đáng lo nhất là an toàn thực phẩm
Mâm đặt sẵn thường được nấu từ rất sớm, rồi đi đường, rồi bày ra, rồi để đó thêm một lúc nữa. Cộng lại có khi là nhiều giờ ở nhiệt độ thường, và với thời tiết nóng ẩm thì đó là khoảng thời gian đáng để ý.
Mấy việc làm được: hỏi giờ nấu khi đặt; nhận xong thì cất phần chưa dùng vào chỗ mát thay vì để nguyên ngoài bàn; và sau lễ thì hâm nóng kỹ trước khi ăn chứ đừng ăn nguội cả mâm.
Còn nếu thấy mùi lạ, thấy đồ đã hơi nhớt, hoặc không chắc nó đã nằm ngoài bao lâu — bỏ. Tiếc một mâm nhẹ hơn nhiều so với cả nhà ngộ độc, và không có nếp nhà nào đòi người sống phải ăn thứ đã hỏng.
Món nào nên tự làm
Nếu chỉ làm được một hai món thì chọn món có ý nghĩa riêng: món người đã khuất thích, món của nếp nhà mình, hoặc đơn giản là thứ cả nhà quen ăn vào dịp ấy.
Mấy món này thường rẻ và không mất nhiều công, nhưng chúng là phần khiến mâm cúng là của nhà mình chứ không phải một mâm giống hệt mọi nhà trong khu.
Ngược lại, phần nên để hàng làm là phần nặng công và dễ hỏng nếu làm vội — gà luộc nguyên con, xôi, giò chả, đồ chiên rán nhiều.
Hoa, quả và chuyện hoa giả
Hoa quả thì chọn quả còn cứng, cuống còn tươi, không dập — vì chúng sẽ nằm trên bàn thờ vài ngày chứ không phải vài giờ.
Về hoa giả, các nhà làm khác nhau và cả hai cách đều có người theo. Hoa giả bền, đỡ tốn, hợp với nhà ít người ở hoặc đi vắng nhiều; đổi lại có nhà giữ nếp chỉ dùng hoa tươi. Đây thuộc về nếp nhà, hỏi người lớn trong nhà là ra, không cần tra ở đâu khác.
Một điểm thực tế nếu dùng hoa giả: bụi bám dày mà không ai để ý, vì nó không héo nên không nhắc mình. Lau hoặc rửa theo nhịp như lau bàn thờ.
Vàng mã và đồ giấy
Mua bao nhiêu, mua thứ gì là theo nếp từng nhà. Phần cần chú ý là lúc hoá: chỗ hoá phải thoáng, cách xa đồ dễ cháy, có nước hoặc cát ở gần, và không rời mắt cho tới khi tàn hẳn.
Ở chung cư thì hỏi nội quy toà nhà trước — nhiều nơi quy định chỗ hoá riêng hoặc không cho hoá trong khuôn viên, và đó là quy định của toà nhà chứ không phải chuyện tín ngưỡng.
Kiểm lúc nhận mâm
Nhận xong đừng ký rồi cất luôn. Mở ra đếm đủ món theo đúng danh sách đã chốt, nhìn nhanh màu sắc và ngửi, xem đồ nóng còn ấm không, và kiểm mấy thứ đi kèm — khay, đĩa, chân đế.
Thiếu hoặc sai thì báo ngay lúc đó. Sau buổi lễ mới nhắn lại thì không còn gì để đối chiếu, và hàng cũng khó xử cho mình.
Tiền bạc cho gọn
Hỏi giá trọn gói ngay từ đầu, và hỏi rõ cái gì tính thêm: phí giao, phí giờ cao điểm, tiền cọc khay, hoa quả tính riêng. Mùa lễ giá thường khác ngày thường — đó là chuyện bình thường, chỉ cần biết trước để khỏi hụt.
Giữ lại tin nhắn đặt hàng và hoá đơn. Không phải để phòng tranh chấp, mà để sang năm mở ra xem lại: năm ngoái đặt gì, hết bao nhiêu, hàng nào làm được. Ghi một dòng vào đó cũng đủ dùng cho nhiều năm.
Ba điều gọn lại
Một. Phần lớn cách nghĩ đang lưu hành coi trọng sự cẩn thận và tôn trọng chứ không đo bằng việc ai nấu. Cái đáng bàn là người trong nhà thấy thế nào, không phải chuyện đúng sai.
Hai. Rủi ro thật của mâm đặt sẵn nằm ở thời gian nó ở ngoài nhiệt độ thường. Hỏi giờ nấu, cất phần chưa dùng vào chỗ mát, hâm kỹ trước khi ăn, và nghi ngờ thì bỏ.
Ba. Tự làm một hai món có ý nghĩa riêng là phần khiến mâm cúng thành của nhà mình — rẻ, nhanh, và đáng hơn mọi thứ thêm vào.