Giữ gìn đồ thờ quanh năm: khói, sáp, ẩm và cách chăm theo từng chất liệu
Bàn thờ là khu vực duy nhất trong nhà chịu đồng thời ba tác nhân: khói, nhiệt và sáp. Cộng thêm độ ẩm của khí hậu Việt Nam, đó là môi trường khắc nghiệt hơn hẳn phần còn lại của căn nhà. Bài này nói về việc giữ gìn quanh năm — không phải đợt bao sái cuối năm — và nói theo hướng vật liệu: cái gì làm hỏng cái gì, và chăm thế nào cho đúng.
Ba thứ âm thầm làm hỏng đồ thờ
Khói nhang mang theo hạt muội và dầu. Chúng bám thành một lớp mỏng lên mọi bề mặt trong bán kính gần, dày dần theo tháng. Lớp này làm đồ đồng xỉn nhanh hơn, làm men sứ mất bóng, làm gỗ ngả màu, và bám vào trần với tường thành vệt vàng nâu rất khó tẩy.
Nhiệt và sáp nến. Sáp nhỏ xuống mặt gỗ rồi đông cứng lại; cạo vội là xước mặt sơn. Nhiệt từ nến đặt sát tường làm mảng tường đó ố vàng và có thể làm nứt men đĩa kê nến.
Độ ẩm. Đồ gỗ nứt khi quá khô, mốc khi quá ẩm. Ảnh thờ đóng khung kính là nơi hơi nước đọng lại bên trong nếu đóng khung lúc còn ẩm hoặc treo ở tường thấm.
Biết ba tác nhân này thì việc chăm sóc trở nên có lý do rõ ràng chứ không phải làm theo thói quen.
Nhịp chăm quanh năm
Không cần lịch phức tạp. Ba mức là đủ:
- Hằng tuần hoặc sau mỗi lần thắp hương nhiều: phủi bụi khô bằng chổi lông mềm, lau sáp rơi khi còn mới, thay nước.
- Hằng tháng: lau kỹ hơn bằng khăn ẩm vắt kiệt, kiểm dây điện đèn thờ, xem có chỗ nào lỏng.
- Hai lần một năm: hạ đồ xuống lau toàn bộ, kiểm chân đế, siết vít lỏng, xem đồ nào đã cần thay.
Nhà thắp hương nhiều thì tăng nhịp lên; nhà ít thắp thì giảm. Cứ nhìn lớp bám trên mặt đồ mà điều chỉnh, đừng bám lịch một cách máy móc.
Một mẹo nhỏ tiết kiệm nhiều công: lau sáp khi còn mới. Sáp vừa rơi còn mềm thì gỡ bằng đầu ngón tay rất dễ; để vài tuần cho nó bám cứng vào thớ gỗ thì mới sinh ra chuyện phải cạo.
Khăn riêng, và vì sao nên thế
Dành một bộ khăn riêng cho khu vực bàn thờ, không dùng lẫn với khăn lau bếp hay lau sàn. Lý do thực tế chứ không chỉ là chuyện kiêng: khăn lau bếp mang dầu mỡ, khăn lau sàn mang cát — cát kéo trên mặt sơn hoặc mặt đồng là xước.
Giặt khăn riêng đó và phơi khô hẳn trước khi cất. Khăn ẩm cất trong tủ là nguồn mốc, và mùi mốc bám sang đồ thờ vào lần lau sau.
Lau theo từng chất liệu
Đồng — lư hương, chân nến, hạc, đài nước. Phủi bụi khô trước. Lớp xỉn màu theo thời gian là phản ứng tự nhiên, nhiều nhà cố ý giữ. Muốn đánh sáng thì dùng dung dịch chuyên cho đồng, làm từng mảng nhỏ. Tránh chanh, giấm, kem đánh răng — ăn mòn không đều, để lại loang, và làm mòn chi tiết chạm.
Gỗ tự nhiên — khăn ẩm vắt thật kiệt, lau xuôi thớ, lau khô ngay. Không để nước đọng. Nếu mặt gỗ đã khô nứt nhẹ theo thớ thì đó là dấu hiệu phòng quá khô chứ không phải gỗ kém.
Sơn son thếp vàng — nhóm kén nhất. Chỉ phủi bụi bằng chổi lông, hoặc khăn mềm hơi ẩm. Tuyệt đối không cồn, không dung môi, không sản phẩm đánh bóng đồ gỗ thông thường: một lần lau sai là mờ cả mảng và không phục hồi được bằng cách lau thêm.
Sứ men bóng — dễ nhất: nước ấm, chút nước rửa chén loãng, lau khô. Nhưng phần vẽ vàng hoặc vẽ màu nổi trên men thì mòn dần khi chà, nên lau nhẹ bằng ngón tay bọc khăn thay vì dùng miếng rửa.
Ảnh thờ — chỉ lau mặt kính và lau khô. Nước ngấm vào khe khung là ảnh bên trong ố. Ảnh đã ố hoặc mốc thì mang tới người có nghề, đừng tự tháo khung xử lý.
Đèn điện thờ — rút điện trước khi lau, khăn khô, và nhân tiện kiểm dây. Dây cũ, chuột cắn, phích lỏng là những thứ chỉ phát hiện khi có người sờ tới.
Trần và tường phía trên bàn thờ
Đây là chỗ hầu như không ai lau cho tới khi vệt vàng đã rõ. Muội nhang bay lên và bám vào mảng trần ngay phía trên, dày dần theo năm.
Lau sớm thì khăn ẩm là đủ. Để lâu thành vệt ăn vào lớp sơn thì lau không ra, và giải pháp cuối cùng là sơn lại — nhưng sơn phủ lên vết muội dầu thường bị loang trở lại nếu không xử lý bề mặt trước.
Cách phòng hiệu quả hơn lau: tăng thông thoáng khi thắp hương. Mở hé cửa sổ, bật quạt thông gió nếu có. Việc này vừa giữ trần sạch vừa tốt cho không khí trong nhà — khói nhang trong phòng kín là thứ không nên hít nhiều, nhất là với nhà có trẻ nhỏ, người già hoặc người có bệnh hô hấp.
Cất đồ dự phòng và đồ theo mùa
Nhiều nhà có đồ chỉ dùng vào dịp lớn — bộ đài nước riêng, mâm bồng, lọ hoa lớn. Cất đúng cách thì lần sau lấy ra là dùng được ngay.
Gói bằng vải mềm hoặc giấy không màu, không gói bằng báo cũ vì mực in ám sang đồ. Cho vào hộp có gói hút ẩm, để nơi khô ráo và ngoài tầm với của trẻ. Ghi nhãn bên ngoài hộp — đây là phần hay bị bỏ và là lý do vài năm sau nhà có mấy cái hộp không ai nhớ đựng gì.
Khi nào nên thay
Việc thay đồ thờ thường có yếu tố nếp nhà, và đó là phần gia đình quyết định. Phần kỹ thuật có thể nói rõ:
- Sứ nứt xuyên — dễ vỡ tiếp khi cầm, nhất là khi đổ nước nóng vào.
- Chân đế lỏng, khớp lung lay — siết lại bằng tua vít đúng cỡ; lỗ vít rộng thì nhét que tăm chấm keo gỗ rồi bắt lại.
- Đồ mạ bong lớp mạ — không vá được tại nhà.
- Đồ điện có dấu hiệu chập, nóng bất thường, mùi khét — dừng dùng ngay và gọi thợ điện. Đây là nhóm duy nhất không có chỗ cho việc chờ đợi.
Với đồ cũ có giá trị gia đình, nên hỏi người có nghề trước khi tự dán hay tự đánh bóng — keo sai loại làm mất khả năng phục chế đúng cách về sau.
Phần an toàn, nhắc lại vì đáng nhắc
Không để hương nến cháy khi trong nhà không có người. Đặt bát hương và nến cách xa rèm, vải phủ, vàng mã. Có bình chữa cháy ở chỗ lấy được nhanh. Với bàn thờ đặt cao, dùng thang chắc và có người giữ khi lau — đừng đứng lên ghế nhựa.
Tóm lại
Khói, nhiệt và độ ẩm là ba thứ làm hỏng đồ thờ, và biết chúng thì việc chăm có lý do rõ ràng. Phủi khô trước khi lau ẩm, dùng khăn riêng, lau sáp khi còn mới, tránh cồn với đồ sơn và axit với đồ đồng.
Đừng quên mảng trần phía trên — lau sớm bằng khăn ẩm dễ hơn nhiều so với sơn lại sau vài năm. Và tăng thông thoáng khi thắp hương thì vừa đỡ ám vừa tốt cho người trong nhà.