Bàn thờ gia tiên đặt ở đâu trong căn nhà hôm nay
Bàn thờ gia tiên trong nhà Việt xưa có chỗ rõ ràng: gian giữa, hướng ra cửa chính, cao hơn tầm mắt người đứng. Cấu trúc nhà ba gian làm chỗ ấy thành hiển nhiên, không ai phải hỏi.
Nhà hôm nay thì khác hẳn. Căn hộ không có gian giữa. Nhà ống thì tầng trệt để xe và buôn bán. Nhà thuê thì tường không được khoan. Câu hỏi "đặt ở đâu" trở thành câu hỏi thật, và trả lời bằng cách mô tả nhà ba gian là không giúp được gì.
Ba nguyên tắc còn giữ được, dù nhà kiểu nào
Bóc khỏi phần mô tả kiến trúc cũ, ba điều dưới đây là phần cốt lõi mà hầu hết các nếp đều đồng ý:
- Trang trọng — không đặt ở chỗ qua lại xô bồ, không để đồ sinh hoạt chen lên cùng mặt phẳng.
- Yên tĩnh tương đối — tránh ngay sát nơi ồn nhất và nơi ẩm ướt nhất trong nhà.
- Cao hơn tầm sinh hoạt — bàn thờ không nên thấp hơn chỗ người ngồi ăn, ngồi làm việc.
Ba điều này diễn đạt được bằng ngôn ngữ của căn hộ hiện đại, và chúng cũng là phần dễ thống nhất nhất giữa các thế hệ trong nhà.
Chỗ nên tránh — và lý do thực tế đi kèm
- Ngay dưới nhà vệ sinh tầng trên. Lý do nếp nhà thì rõ; lý do thực tế cũng rõ: đường ống có thể rò và thấm trần, mà chỗ đó lại là chỗ khó phát hiện sớm nhất.
- Sát bếp nấu. Dầu mỡ bay hơi bám vào đồ thờ, lâu ngày thành lớp vàng khó rửa; thêm nữa là nhiệt và lửa ở gần nhau.
- Đối diện cửa nhà vệ sinh. Vừa là chuyện phải phép, vừa là chuyện mùi và hơi ẩm mỗi lần mở cửa.
- Dưới xà ngang hoặc dưới máy lạnh. Máy lạnh thổi thẳng làm hương cháy lệch và tàn bay; nước ngưng từ máy nhỏ xuống là chuyện đã xảy ra với nhiều nhà.
- Trên nóc tủ lạnh hoặc tủ quần áo. Rung, nóng, và không có chỗ để đứng làm lễ cho đàng hoàng.
Trong căn hộ chung cư
Hai phương án phổ biến và đều chấp nhận được:
- Tủ thờ đứng đặt sát tường phòng khách, phần trên là khám thờ, phần dưới cất đồ lễ. Ưu điểm: không khoan tường, di chuyển được khi đổi nhà.
- Kệ thờ treo tường cho căn hộ nhỏ. Bắt buộc phải bắt vào tường đặc hoặc dùng nở đúng loại cho tường thạch cao — phần này là kỹ thuật, không phải nghi lễ, và làm sai thì rơi cả khám thờ.
Với ban công: nhiều nhà đặt bàn thờ ở đó cho thoáng khói. Nếu làm vậy thì phải che mưa tạt và nắng chiếu trực tiếp, nếu không đồ gỗ sẽ nứt trong vòng một hai mùa.
Nhà ống và nhà phố
Thường đặt ở tầng trên cùng hoặc tầng có phòng khách chính. Tầng trên cùng được cái yên tĩnh và thoáng khói, nhưng phải tính tới hai việc: người lớn tuổi leo cầu thang mỗi ngày, và mái tôn phía trên làm phòng nóng, đồ gỗ co ngót nhanh hơn.
Nếu chọn tầng trên cùng, nên lắp một cửa thông gió nhỏ và tránh đặt ngay dưới lớp mái không cách nhiệt.
Nhà thuê và nhà tập thể
Không khoan tường được, không đổi kết cấu được, và có thể phải dọn đi sau một hai năm. Cách làm gọn:
- Dùng tủ thờ đứng nhỏ hoặc kệ đặt trên mặt tủ có sẵn — không cần bắt vít.
- Chọn bộ đồ thờ tối giản: bát hương, một chén nước, một lọ hoa nhỏ. Ít món thì dọn nhanh và di chuyển an toàn.
- Nếu chủ nhà không cho thắp hương (nhiều chung cư có quy định về khói), thì thờ vọng bằng hoa, nước và đèn điện là cách đã được nhiều nhà dùng.
Điều cần nhất ở đây là nói trước với chủ nhà, để sau này không thành tranh cãi lúc trả nhà.
Phần an toàn — không được bỏ qua
Thắp hương là mang lửa vào nhà, nên mấy điều sau là bắt buộc chứ không phải khuyến nghị:
- Không để hương cháy khi cả nhà đi vắng hoặc đã ngủ.
- Giữ khoảng cách giữa bát hương với rèm, tranh giấy, đồ vàng mã và mọi thứ bắt lửa nhanh.
- Bát hương nên đặt trên mặt không cháy; tàn rơi ra mặt gỗ trần là nguyên nhân của nhiều vụ cháy âm ỉ.
- Phòng kín mà thắp nhiều hương thì mở cửa hoặc bật quạt thông gió — khói hương trong không gian không thoáng gây khó thở, nhất là với người có bệnh hô hấp và trẻ nhỏ.
- Vàng mã nếu hoá thì hoá ngoài trời, trong thùng kim loại, có nước bên cạnh, và không hoá vào ngày gió lớn.
Bày gì trên bàn thờ cho vừa
Không cần nhiều. Bộ tối thiểu mà hầu hết các nếp đều chấp nhận: bát hương, đèn hoặc nến, lọ hoa, chén nước, đĩa quả. Thêm ảnh người đã khuất nếu nhà có.
Điều nên tránh là chất chồng: mỗi dịp lễ thêm một món rồi không bao giờ bớt đi. Bàn thờ chật làm việc lau dọn khó và làm chỗ đặt hương không còn an toàn.
Khi trong nhà không thống nhất
Chuyện rất phổ biến: người muốn làm đủ nếp, người muốn gọn nhẹ. Cách thường êm là tách hai phần — phần nghi lễ để người lớn tuổi quyết theo nếp nhà, phần kỹ thuật (bắt vít vào tường nào, khoảng cách với rèm, thông gió) thì theo nguyên tắc an toàn, không ai thương lượng được với vật lý.
Tách như vậy thì hai bên không phải tranh nhau trên cùng một câu hỏi.
Tóm lại
Chỗ đặt bàn thờ nên chọn theo căn nhà mình đang ở chứ không theo mô tả một ngôi nhà không còn tồn tại. Giữ ba nguyên tắc trang trọng — yên tĩnh — đủ cao, tránh mấy chỗ đã nêu vì chúng có lý do thực tế, và phần an toàn thì làm đủ, không bớt.