Ảnh thờ: chọn ảnh, phục chế, cỡ khung và cách giữ bền

Trên bàn thờ gia tiên của phần lớn nhà Việt có ảnh người đã khuất. Nhưng chuyện ảnh thờ thì ít được nói tới — nhà nào cũng phải làm một lần, thường vào lúc đang bối rối nhất, và làm xong thì giữ nhiều chục năm.

Bài này nói phần làm được và chuẩn bị được: chọn ảnh, phục chế, cỡ khung, chỗ treo, và cách giữ. Phần nếp lễ thì mỗi nhà mỗi vùng một khác — hỏi người lớn trong họ là đúng chỗ nhất.

Chọn ảnh: mấy điều nên biết trước

Đây là bước quyết định, và thường bị làm vội.

Ảnh rõ mặt quan trọng hơn ảnh đẹp. Ảnh chụp chính diện, mắt nhìn thẳng, ánh sáng đều là ảnh dùng được lâu nhất.

Chọn ảnh đúng người ấy, không phải ảnh đúng dịp. Nhiều nhà lấy ảnh chụp trong một sự kiện trang trọng, rồi mấy năm sau mới thấy nó không giống người mình nhớ.

Ảnh cũ mờ vẫn dùng được nếu còn rõ nét mặt — thợ phục chế làm được nhiều hơn bạn tưởng.

Hỏi ý người trong nhà trước khi chốt, nhất là người gần gũi nhất với người đã khuất. Đây là chuyện dễ gây buồn lòng về sau nếu quyết một mình.

Và giữ lại bản gốc. Dù là ảnh giấy hay tệp ảnh — đừng đưa bản duy nhất cho thợ mà không có bản sao.

Phục chế ảnh: hỏi gì, và ranh giới ở đâu

Phần kỹ thuật, và cũng là phần dễ đi quá tay.

Hỏi rõ họ sẽ làm gì: khử xước và ố, làm nét, ghép nền, hay tô lại. Bốn việc ấy khác nhau nhiều.

Xin xem bản thử trước khi in. Người làm nghề tử tế luôn gửi bản xem trước.

Ranh giới nên giữ là đừng sửa quá tay: làm da quá mịn, xoá hết nếp nhăn, đổi dáng mặt — kết quả ra một người trông lạ, và cả nhà sẽ thấy ngay dù không nói.

Cẩn thận với ảnh ghép từ ảnh tập thể. Cắt một người ra khỏi ảnh đông người thì phần mặt thường bé và mờ, phóng to lên là vỡ.

Hỏi luôn về việc lưu file. Xin bản số hoá độ phân giải cao để sau này in lại được, kể cả khi thợ đã nghỉ làm.

Khung, cỡ và chất liệu

Phần đo được, nên làm cho đúng ngay từ đầu.

Đo chỗ đặt trước khi đặt in. Khung quá to so với bàn thờ là lỗi hay gặp nhất, và sửa thì phải làm lại cả bộ.

Nếu có nhiều ảnh thì tính cả bộ, không tính từng cái. Ảnh các cụ nên đồng bộ về cỡ và kiểu khung — nhà làm dần từng cái qua nhiều năm thường ra một hàng lệch nhau.

Kính chống loá đáng tiền ở chỗ bàn thờ đối diện cửa sổ hoặc dưới đèn rọi.

Hỏi loại mực và loại giấy in. Ảnh ở khu thờ chịu khói, nhiệt và ẩm nhiều hơn ảnh treo tường thường.

Và kiểm phần treo hoặc chân đế — đây là chỗ phải chắc chắn, vì bên dưới là bát hương và đồ dễ vỡ.

Giữ ảnh bền qua nhiều năm

Khu thờ là môi trường khắc nghiệt với giấy ảnh.

Khói hương là thủ phạm số một — nó bám thành lớp vàng trên mặt kính và len vào mép khung. Lau mặt kính theo lịch, và mở cửa thông gió sau khi thắp hương.

Tránh nắng chiếu trực tiếp. Nắng làm ảnh bạc màu nhanh hơn mọi thứ khác.

Kiểm mặt sau khung mỗi năm một lần — ẩm và mối thường vào từ đó chứ không vào từ mặt trước.

Lau kính bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô, đừng xịt chất tẩy thẳng lên kính vì nước chảy vào mép là ngấm vào ảnh.

Và giữ một bản sao ở nơi khác. Nhà ngập, nhà cháy, hoặc chỉ là ảnh xuống cấp theo thời gian — có bản số hoá thì in lại được; không có thì mất hẳn.

Mấy tình huống hay gặp

Trả lời gọn từng cái.

Không tìm được ảnh nào rõ mặt. Hỏi rộng ra họ hàng và bạn bè cũ — ảnh cưới, ảnh chụp chung ở cơ quan, ảnh trong giấy tờ cũ. Nhiều nhà tìm ra ảnh dùng được từ nguồn ngoài nhà mình.

Nhà có hai bên nội ngoại. Cách sắp là chuyện nếp nhà và nên hỏi người lớn trong họ; phần đo được thì vẫn nên đồng bộ cỡ khung cho gọn mắt.

Ảnh cũ bị hỏng nặng, muốn thay mới. Làm được, và không có gì trở ngại về mặt kỹ thuật — còn việc xử tấm cũ thế nào thì hỏi theo nếp nhà mình.

Người trong nhà không thống nhất chọn ảnh nào. Để vài hôm rồi bàn lại; đây là chuyện không cần quyết trong một buổi tối, và quyết vội thì cả nhà nhìn nó mỗi ngày trong nhiều năm.

Số hoá cả kho ảnh của nhà

Nhân lúc làm ảnh thờ thì làm luôn, vì đằng nào cũng đang lục ảnh cũ.

Ảnh giấy xuống cấp theo thời gian — ố vàng, dính vào nhau khi ẩm, phai màu. Số hoá sớm thì giữ được bản còn tốt.

Chụp lại bằng điện thoại cũng được nếu không có máy quét: đặt ảnh trên mặt phẳng, ánh sáng đều từ hai bên, chụp thẳng góc. Không hoàn hảo nhưng hơn hẳn việc không có gì.

Ghi chú ngay khi còn người biết: ai trong ảnh, chụp năm nào, ở đâu. Đây là phần mất trước cả ảnh, và mất là không lấy lại được.

Lưu ở hai nơi khác nhau, và một trong hai nên nằm ngoài nhà.

Làm cùng người lớn tuổi trong nhà thì được cả hai việc — vừa có chú thích đúng, vừa là một buổi đáng nhớ với người kể.

Ba điều gọn lại

Một, ảnh rõ mặt quan trọng hơn ảnh đẹp, và nên chọn ảnh đúng người ấy chứ không phải ảnh đúng dịp — nhiều nhà mấy năm sau mới thấy ảnh mình chọn không giống người mình nhớ.

Hai, phục chế thì đừng sửa quá tay; xin bản thử trước khi in, và xin luôn bản số hoá độ phân giải cao để sau này in lại được.

Ba, khói hương là thứ làm hỏng ảnh nhanh nhất — lau kính theo lịch, kiểm mặt sau khung mỗi năm, và giữ một bản sao ở nơi khác.